Van concept naar praktijk met herbruikbare champignonverpakking
REPASYS-project volgt op Reusable Packaging Coalition
In Mechelen is dit voorjaar een opvallend pilootproject van start gegaan dat de toekomst van herbruikbare voedselverpakkingen mee vorm moet geven. Zes grote supermarktketens verkopen er gedurende zes maanden witte champignons uitsluitend in een uniform herbruikbaar bakje.
Het initiatief maakt deel uit van het REPASYS-project, een grootschalig onderzoeks- en innovatieproject dat wil nagaan hoe herbruikbare verpakkingen op een haalbare manier kunnen worden ingebed in de voedingsketen. Het initiatief brengt een uiterst brede groep partners samen: Albert Heijn, ALDI, Carrefour, Colruyt, Delhaize, Lidl, MIVAS, deSter, Kingslize Pizza, Rotion, Fost Plus, Made, GS1 Belgilux, Comeos, Pack4Food, Flanders' FOOD, VITO en de University of Antwerp. Daarmee omvat het project nagenoeg alle schakels van de keten, van producent en logistieke speler tot retailer en onderzoeksinstelling.
Nieuwe fase
Volgens An Vermeulen, directeur van Pack4Food, betekent REPASYS een belangrijke nieuwe fase in de ontwikkeling van herbruikbare verpakkingssystemen. Het project bouwt verder op het eerdere werk van de Reusable Packaging Coalition, dat van start ging in 2025, maar verschuift de focus van theorie naar praktijk.
"We zitten niet meer in de fase van 'zou het kunnen?', maar van 'hoe maken we het werkbaar in de realiteit?'", zegt Vermeulen. "REPASYS is eigenlijk de stap van concept naar systeem."
Waar de eerdere coalitie vooral theoretische modellen en basisprincipes uitwerkte, test REPASYS die principes nu in een echte supermarktomgeving. "Wat toen vooral op papier stond, brengen we nu naar de winkelvloer", aldus Vermeulen.
Mechelen als levende testomgeving
De keuze voor Mechelen is niet toevallig, aangezien daar alle grote deelnemende supermarktketens vertegenwoordigd zijn. Daarnaast bevindt zich in Mechelen Kingslize Pizza dat er werkt met herbruikbare plastic pizzadozen. En dus al ervaring heeft met het concept. Het project wil in reële omstandigheden onderzoeken hoe consumenten omgaan met herbruikbare verpakkingen, hoe retourstromen georganiseerd kunnen worden en welke logistieke en economische modellen nodig zijn om zo'n systeem op grote schaal te laten functioneren.
In alle deelnemende supermarkten kunnen consumenten champignons kopen in hetzelfde herbruikbare bakje. Na gebruik kunnen ze het bakje terugbrengen naar eender welke deelnemende winkel in Mechelen. Vervolgens worden de verpakkingen ingezameld, gereinigd en opnieuw ingezet. "De enige branding bevindt zich op de topfolie van het bakje en dat gaat na gebruik in de PMD-zak. Dus verder is er op het bakje geen aanwijzing naar een bepaalde retailer om het terug te brengen."
Het bakje is gemaakt uit PP en wordt geseald met een pealable topfolie waarin macroperforaties aangebracht zijn om het product te kunnen laten ademen. Elke verpakking is uitgerust met een QR-code volgens de GS1-standaard, waardoor het volledige traject digitaal opgevolgd kan worden. Zo krijgen de projectpartners inzicht in het aantal omlopen per verpakking, de terugbetalingen van waarborgen en de prestaties van het systeem als geheel.
"Die piloot is voor ons eigenlijk een soort levende labo-omgeving", zegt Vermeulen. "We willen niet alleen weten of het technisch werkt, maar vooral hoe mensen zich echt gedragen in zo'n systeem. Het kan natuurlijk zijn dat mensen geen herbruikbare verpakkingen willen en daarom de supermarkten die het aanbieden, gaan mijden. Dat is natuurlijk iets wat we niet willen. De tracking maakt het mogelijk om voor het eerst op grotere schaal exact te volgen hoe verpakkingen doorheen de keten circuleren."
Vier centrale uitdagingen
Pack4Food heeft momenteel twee lopende projecten rond herbruikbare verpakkingen. Binnen REPASYS staan drie grote thema's centraal: consumentengedrag, businessmodellen en logistiek. In HERPAK daarentegen staat de voedselveiligheid centraal. Dit laatste is uiteraard een vanzelfsprekendheid, maar ook de eerste drie zijn volgens Vermeulen cruciaal om een werkbaar systeem op te bouwen. "Je kan de beste verpakking ontwikkelen, maar als mensen ze niet terugbrengen of als de logistiek niet klopt, dan heb je nog geen systeem."
Een belangrijk deel van het onderzoek richt zich daarom op consumentengedrag. Daarbij wordt niet uitgegaan van één type gebruiker, maar van verschillende consumentprofielen. "Je hebt eigenlijk vier groepen", zegt Vermeulen. "Mensen die heel bewust kiezen voor hergebruik, mensen die het wel willen maar het nog moeilijk vinden, mensen die vooral voor gemak gaan en mensen die standaard voor wegwerp kiezen."
De Universiteit van Antwerpen onderzoekt daarbij in het project welke drempels en motivaties consumenten ervaren. "De vraag is niet alleen of mensen willen meedoen, maar vooral wat ze nodig hebben om het ook effectief te kunnen doen." Als waarborg is gekozen voor 30 cent per verpakking als de klant deze in de supermarkt aanbiedt.
Logistiek als fundament
Naast consumentengedrag vormt logistiek een tweede grote uitdaging. Samen met VITO ontwikkelt REPASYS een decision support tool waarmee verschillende scenario's kunnen worden doorgerekend. De tool moet helpen bepalen waar wasstraten het best geplaatst worden, hoeveel capaciteit nodig is en hoe retourstromen optimaal georganiseerd kunnen worden. Maar ook wat de locatie van de wasstraten moet zijn en de timing. "Hoe snel beschimmelt een bakje bijvoorbeeld en hoe snel moet daarom worden opgehaald? En waar moet het gestockeerd worden? Logistiek is echt de ruggengraat van het systeem", benadrukt Vermeulen.
De reiniging van de verpakkingen gebeurt via gespecialiseerde wasstraten, waarbij ook organisaties uit de sociale economie betrokken worden, zoals MIVAS. Dat bevindt zich weer in de buurt van Mechelen zodat ook die keuze weer een logische was.
Van verpakking naar dienst
Een van de meest ingrijpende veranderingen binnen REPASYS zit in de economische logica achter verpakkingen. In plaats van een lineair model – van producent naar consument naar afval – wordt gewerkt aan een circulair systeem waarin verpakkingen voortdurend opnieuw ingezet worden. Het is dan uiteraard van belang hoe vaak een verpakking gebruikt en teruggebracht wordt om te bepalen wat de kosten en opbrengsten van het systeem zijn ten opzichte van de tot nu toe gebruikelijke single-useverpakkingen.
Daarom onderzoekt het project als variant ook het model van 'Packaging as a Service', waarbij verpakkingen niet langer verkocht worden, maar deel uitmaken van een beheerd systeem. "Je koopt dan niet langer de verpakking, maar je betaalt voor het gebruik van het systeem", legt Vermeulen uit. "Het bedrijf dat hiermee alle andere stakeholders ontzorgt, zou daarmee ook de eigenaar kunnen zijn. Voor andere varianten moet de vraag wie uiteindelijk eigenaar is van de verpakking nog beantwoord worden. Een single-useverpakking gaat vandaag immers van producent naar retailer naar consument en daarna naar afval. In een herbruikbaar systeem valt dat lineaire model weg."
Data als motor van optimalisatie
Data spelen binnen REPASYS een centrale rol. Dankzij de digitale tracking ontstaat een gedetailleerd beeld van hoe verpakkingen circuleren doorheen het systeem. "In theorie kan dat zelfs verder gaan dan enkel opvolgen", zegt Vermeulen. "Je kan op termijn ook beginnen sturen. Bijvoorbeeld door de consument een berichtje te sturen dat hem of haar erop wijst hoe lang de verpakking al in huis is en dat hij moet worden teruggebracht om de waarborg te kunnen ontvangen en de verpakking opnieuw te kunnen inzetten na reiniging. Op langere termijn zou het systeem bijvoorbeeld kunnen voorspellen waar verpakkingen nodig zijn, hoe retourstromen efficiënter georganiseerd kunnen worden of wanneer bijkomende capaciteit nodig is."
Open samenwerking met Europese ambitie
Hoewel de huidige piloot zich in Vlaanderen afspeelt, wil REPASYS nadrukkelijk een open systeem ontwikkelen dat ook breder inzetbaar is. "We willen geen gesloten systeem bouwen", benadrukt Vermeulen. "Het moet net iets zijn dat kan groeien en zich kan uitbreiden." Bedrijven en organisaties die aansluiten bij één van de partners kunnen deelnemen aan de gebruikersgroep van het project.
Meerjarig traject richting circulaire verpakkingen
REPASYS loopt tot 2028 en bevindt zich nog in eerste fase. De huidige winkelpiloot vormt slechts het begin van een langer traject van testen, analyseren en opschalen. "Dit is pas fase één", zegt Vermeulen. "Wat we hier leren, bepaalt wat er daarna mogelijk is. Daaruit bepalen we de vervolgstappen." Volgens haar markeert het project vooral een fundamentele verandering in hoe verpakkingen bekeken worden. "We moeten af van het idee dat een verpakking eindigt als afval", besluit ze. "In een circulair systeem is een verpakking geen eindproduct meer, maar een onderdeel van een voortdurende kringloop."
